Sebu kıyısında dokuz yüzyıl
1162 · Muvahhidlerin tersanesi
O dönemde yerin adı el-Ma'mûre'dir. Coğrafyacı İdrîsî, 1154 civarında, burası hakkında tek bir söz eder: Kasrülkebîr'den Sale'ye giden yol üzerinde bir menzildir. Sekiz yıl sonra Muvahhid halifesi Abdülmü'min, Endülüs'e geçmek için burada bir donanma inşa ettirir.
أَعَدَّ مِنْهَا فِي مَرْسَى الْمَعْمُورَةِ بِحَلْقِ الْبَحْرِ عَلَى وَادِي سَبُو بِمَقْرُبَةِ سَلَا مِائَةً وَعِشْرِينَ قِطْعَةً، وَقَفْتُ عَلَيْهَا وَعَدَدْتُهَا بِالْمَرْسَى الْمَذْكُورِ
“Bunlardan yüz yirmisini el-Ma'mûre demir yerinde, denizin boğazında, Sale yakınlarında Sebu ırmağı üzerinde hazırladı. Karşılarında durdum ve onları bu demir yerinde saydım.”
Aynı tanık, kıyıda birliklerin buğdayının ve arpasının “dağlar gibi yığıldığını” görmüştür. Bu döneme ait hiçbir kalıntı bulunamamıştır: sahnedeki kızaklar ve barakalar temsilîdir.
Tersanenin kızakları
Kıyıda kurulup ardından nehre indirilen, tek sıra kürekli savaş kadırgaları. İbn Sâhibü's-Salât bütün imparatorluk için toplam iki yüz kadar gemiden söz eder; daha sonraki yazarlar dört yüz der.
Demirdeki donanma
Bir tanığın burada saydığı yüz yirmi gemi. Sahne bunların bir düzinesini gösteriyor.
Tahıl yedekleri
“Dağlar gibi” buğday ve arpa, hicri 557'den 562'ye kadar yedekte kalmış, sonunda bozulup gitmiş. Bir kale yedekleriyle yaşar: bu, daha o zamandan burada geçerliydi.
1515 · Portekizlilerin yenilgisi
Portekiz Kralı I. Manuel, nehir ağzına bir kale inşa etmek için büyük bir donanma gönderir. Donanma 23 Haziran'da varır; 24'ünde, Aziz Yahya Yortusu'nda, çalışmalar başlar: burası São João da Mamora olacaktır. Tepenin eteğinde, gemilerle getirilen ahşaptan bir şehir, gelgitin doldurduğu bir hendeğin ardında kurulur.
Yer seçimi ölümcül bir hatadır: Vattâsî sultanının Faslı askerleri toplarını tam yukarıya, tepeye yerleştirir. 10 Ağustos'ta, kırk yedi günün sonunda Portekizliler çekilir. Donanmanın bir kısmı kum setinde kaybolur. Orada bulunduğunu söyleyen Afrikalı Leo, bozgunu ve sonradan nehirden çıkarılan topları anlatır.
Kale hiçbir zaman tamamlanmadı ve ondan geriye hiçbir şey kalmadı. Kayıp rakamları (dört bin adam, yüz gemi) tek bir Portekizli vakanüvisten gelir: bunlara ihtiyatla yaklaşmak gerekir.
Ahşap şehir
Bir günde kurulan, “burçlu ve kuleli”, önceden hazırlanmış ahşap bir hisar. Arkasında duvarcılar, bitirmeye vakit bulamayacakları taş duvarlara başlar.
Tepedeki toplar
Yüksekliği tutan, kıyıyı tutar. Bu ders, bir yüzyıl sonra İspanyol kalesinin, ardından kasbanın yerini belirleyecektir: yukarıda.
Sebu'nun kum seti
Nehir ağzını enine kesen bir kum seti; dönemin denizcilerine göre “çok tehlikeli ve ölümcül”. Nehri surlar kadar o da korudu.
1614 · İspanyol kalesi
Bir yüzyıl boyunca nehir ağzı sahipsiz kalır. 1600 civarında Avrupa'dan gelen korsanların yuvası olur. İspanya burayı ele geçirmeye karar verir: yüze yakın yelkenliden oluşan bir donanma 1 Ağustos 1614'te Cádiz'den ayrılır, 5'inde karaya asker çıkarır ve 6'sında içeri girer. Bu, Cemâziyelâhir 1023'ün sonudur, diye yazar el-Kâdirî.
Mühendis Cristóbal de Rojas hemen ilk yükseltinin üzerine sivri burçlu bir kale çizer: San Felipe de La Mamora. Bugün görülen surun planı, büyük ölçüde budur. “San Miguel de Ultramar” adı ancak 1643 civarında ortaya çıkar.
Altmış yedi yıl boyunca kale birkaç kez kuşatılır, özellikle savaşçı Sîdî Muhammed el-Ayyâşî tarafından. Düşmez.
İtalyan tarzı burçlar
Keskin açılı uçlar, ateşleriyle birbirlerini korur: hiçbir duvar dibi topların menzilinden kaçamaz. Üçü karaya dönüktür; önlerinde kayaya oyulmuş bir hendek ve iki ravelin bulunur.
Kışlalar caddesi
1614 planı, konutları merkezî bir cadde olan Calle Mayor boyunca dama tahtası düzeninde sıralar; iki de içtima meydanı vardır. Kalenin altı yüz kişi alması öngörülüyordu.
Korsanların demir yeri
1614 yazında otuzdan fazla gemi nehre sığınmıştı. Batırılmış bir kayık ve bir zincir girişi kapatıyordu.
1681 · Mulay İsmail'in kasbası
1681 baharında Rif ve Fahs savaşçıları, kaid Ömer b. Haddû el-Butuî komutasında kaleyi kuşatır. Suyunu keserler. Sultan Mulay İsmail, 11 ile 14 Rebîülâhir 1092 arasında, yani 30 Nisan ile 3 Mayıs 1681 arasında, kalenin teslimi için gelir.
وَخَرَجَ رَئِيسُ النَّصَارَى، فَأَمَّنَهُ. وَأَخْرَجَ أَصْحَابَهُ، وَكَانُوا ثَلَاثَمِائَةٍ وَسِتَّةً
“Hristiyanların reisi dışarı çıktı; ona aman verdi. Arkadaşlarını dışarı çıkardı: üç yüz altı kişiydiler.”
Kale artık el-Mehdiyye adını taşır. Dönemin hiçbir yazarı bu adı açıklamaz; ikisi de geç döneme ait iki açıklama dolaşmaktadır. Faslılar İspanyol surunu korur, doğu yakasını yeniden inşa eder ve kasbayı kasba yapan şeyleri ekler: anıtsal bir kapı, bir saray, bir cami, bir hamam, bir han ve tepenin eteğinde büyük ambarlar.
Gelenek bu yapıları kaid Ali b. Abdullah er-Rîfî'ye atfeder. Okuduğumuz hiçbir Arapça metin bunu söylemiyor ve kapının kesin tarihi bilinmiyor: bu, kesinleşmiş bir olgu değil, muhtemel bir atıftır.
Kasbanın yedi suru
Bir kasba bir duvardan ibaret değildir: birbirine dayanan yedi savunmadır. Onları sahnede bulun.
Hendek: nehir ve sarp yamaç
Her duvardan önce yerin kendisi gelir. Kuzeybatıda yirmi metrelik sarp yamaç ve Sebu; açıkta kum seti. Kara tarafında, doğanın yardım etmediği yerde, İspanyollar kayaya on dört metre genişliğinde bir hendek oydu.
Surlar: çevre duvarı ve burçları
Bin iki yüz metrelik bir çevre. Taştan İspanyol kısmı yirmi ayak yüksekliğinde; 1681'de “taş, kireç ve topraktan” yeniden yapılan kısım on beş ayak.
Kapı: Bab Jdid
İki masif kule, bir at nalı kemer ve ardında dirsekli bir geçit: içeri düz bir çizgide girilmez. Kemerin üstündeki iki konsol, savaş zamanında eşiğin savunulduğu ahşap bir galeri taşırdı. Bir kapı geçit verir, ama kimin geçeceğini o seçer.
Gözcü: batı bataryası
Bu yarım ay tabyasından bütün nehir ağzı ve deniz görülür. Toplar kemerli bir galeriden ateş eder; üstte düz mazgal dişli bir korkuluk. Buradan görülmeden nehre hiçbir şey giremez.
Onarımlar: 1681 duvarı
Kuşatanlar surun bir kısmını ve bir burcu yıkmıştı. Kale alınır alınmaz yeniden inşa edildi. Bir sur, ancak gedikleri kapatılırsa bir işe yarar.
Erzak: aşağıdaki ambarlar
Her biri çift duvarın ardında, sıkıştırılmış topraktan bir sıra bölme ve kayaya oyulmuş silolar. İspanyol kalesi kuyularını kaybedince düştü: erzak olmadan dayanılmaz.
Halk: garnizon ve aileleri
Geri alınıştan sonraki ilk yapılardan biri olan cami, hamam ve elli iki metrelik kuyusu, han, valinin sarayı. Bekçisi olmayan duvarlar hiçbir şeyi korumaz.
Valinin sarayı
Altmış dokuz metre uzunluğunda: önce hizmet avluları, ardından dört uzun odayla çevrili, sekiz köşeli yıldız biçimli havuzuyla zellij kaplı bir iç avlu. Sütunlu galeri yok: bu, büyük bir Fas evidir.
Yedi mühür bir araya geldi
Yer, duvarlar, kapı, gözcü, onarımlar, erzak, halk: bir kasba böyle ayakta kalır. QasbaGuard da bilgisayarınızın ve telefonunuzun korumasını aynı şekilde, yedi sur halinde düzenler. Antivirüsünüzün yerini almaz: onu tamamlar.
1795 · Kapatılan liman
1795 civarında Sultan Mulay Süleyman'ın, Fas şehri ile Miknas'ı korumak için Mehdia limanını ticarete kapattığı söylenir: iki çalışma bunu belirtiyor, ancak sultana ait hiçbir metin okumadık. Kum seti kumla dolar, garnizon küçülür, çatılar çöker. 1911'de surların içinde hâlâ iki yüz kişi yaşamaktadır.
Harap büyük ev
Bir ziyaretçi sarayı 1921'de böyle tarif eder. Kapı ise ayakta kaldı.
Çizilmiş gemiler
Ambarların sıvası üzerine usta eller 17. ve 18. yüzyıllardan firkateynler ve kadırgalar çizmiş. Limanın hafızası duvarlarında kaldı.
1942 · Kasımda üç gün
8 Kasım 1942'de Amerikan birlikleri Mehdia sahillerine çıkar: bu, Meşale Harekâtı'dır. Fransız birliklerinin elindeki kasba, nehrin girişine hâkimdir. Kasbanın çevresinde neredeyse hiçbir şey yoktur: sahilde küçük Mehdia köyü, doğuda birkaç kulübe, sahil yolu ve tepenin eteğinde demiryolu. 10'unda şafakta USS Dallas muhribi bariyeri zorlar, surların altından geçer ve Sebu'yu yukarı doğru çıkar. Kasba aynı gün teslim olur; çatışmalar 11'inde sona erer.
Bab Jdid ağır hasar görür: orta duvar yıkılır, bir kule yarılır. Kapı o zamandan beri yeniden inşa edildi, ancak bunun tarihini bulamadık.
USS Dallas
Nehrin her sığlığını tanıyan liman kılavuzu René Malevergne'in rehberliğinde ilerleyen, “dört bacalı” eski bir muhrip.
Bombalanan kapı
Burada gösterilen durum, 1942-1943 kışının fotoğraflarına dayanır.
Bugün · Gelecek kuşaklara aktarılacak bir anıt
Kasba, 2 Mart 1916 tarihli fermandan (dahir) beri tarihî anıt olarak koruma altındadır. Saray 2010-2012 yılları arasında restore edildi. Geri kalanı sırasını bekliyor: sur tüm çevresi boyunca seçilebiliyor, iç kısım bakımsız. Çevresinde Mehdia bir kente dönüştü: platoda sık dokulu mahalleler, okyanus boyunca Mehdia-Plaj ve sahil yolu. Surların tepesinden hâlâ nehrin iki mendirek arasından aktığı, beyaz kum seti ve okyanus görülür.
Bataryadan manzara
Mendirekler 1920'lerden kalmadır. Nehri, kum setini ve okyanusu sultanlar, amiraller ve korsanlar da sizin gibi gördü; kent ise 20. yüzyılda doğdu.
Balıkçı limanı
Tepenin eteğinde, dokuz yüzyıl önce kadırgaların yapıldığı yerde mavi kayıklar.
Sidi Boughaba
Güneyde, iki kumul şeridi arasında bir lagün: koruma altındaki bir alan, kuşların sığınağı.
Kesin olan, canlandırılan
- Ölçülmüş: surun planı, rakımlar (Bab Jdid'de 66 m, nehir duvarında 30 m), sarayın, caminin, hamamın, hanın ve dükkânlarının, bataryanın ve yuvarlak tabyanın konumu; büyük yuvarlak silolar; Bab el-Ain yakınındaki iki kuyu; OpenStreetMap'e göre bugünkü ana yolların güzergâhı, mahallelerin yoğunluğu, balıkçı limanının, mezarlığın, plajın ve sahil yolunun yeri.
- Bu da ölçülmüş: bir Fransız mühendise göre 1681'deki duvar yükseklikleri: İspanyol kısmı için 6,5 m, yeniden yapılan duvar için 4,9 m. Gökyüzünden alçak görünürler; dibinde ise bir insanın boyunun dört katı yükseklikte ona tepeden bakarlar.
- Tahmin edilen: fotoğraflardan çıkarılan kapı yükseklikleri; 1681'deki çatıların ve sıvaların görünümü; sarayın üç terası; 1614 planında 14 m genişliğinde olan ve bütün çağlarda gösterilen kara cephesi hendeği.
- Varsayım: hiçbir izi kalmayan Muvahhid tersanesi ve Portekiz kalesi; kapıdan saraya giden yol boyunca garnizon konutları, ahırlar ve ağılları, çadır kampı: hiçbir kaynak bunların yerini belirtmez; kireç ocaklarının biçimi, dükkânların önündeki tezgâhlar, hayvanlar, sürü, dumanlar ve nöbetçilerin yerleri; kişilerin kıyafetleri ve gerçekte olduğundan çok daha az olan sayıları; bugünkü kentin her evi, mahalle camisi, okulu ve arabası; 1942'de kaynakların yerini belirtmeden andığı plaj villaları, kasbanın doğusundaki kulübeler ve kıyı bataryasının yeri.
Başlıca kaynaklar: İbn Sâhibü's-Salât, İdrîsî, el-İfrânî, el-Kâdirî, ez-Zeyyânî, en-Nâsırî; Afrikalı Leo; Simancas'ta saklanan 1614 planları; Samir Raoui'nin ölçümleri; 6 Mart 1916 tarihli resmî gazete (Bulletin officiel); 1942 için ABD Ordusu'nun resmî tarihi (G. F. Howe, 1957); bugünkü kent için OpenStreetMap (© OpenStreetMap katkıcıları, ODbL lisansı). Kişnemeler: Freesound, shadoWisp ve 3bagbrew, kamu malı (CC0).